Dursun Kuveloğlu

 

SUHULET GEMİSİ

 

Türk devletleri ve medeniyeti, 19. Yüzyıla kadar, üzerine patentini konduramadığı pek çok yenilik, düzenleme, uygulama ve projenin öncüsü olmuştur. Tarihi yapmada usta, yazma ve anlatmada acemi oluşumuzdan dolayı, Türk milletinin tarih boyunca oluşturduğu yüksek medeniyetin mühürlerini günümüz nesline aktaramamışız. Bu yazıda, ilgililerinin bildiği, ancak çoğu kişinin adını bile duymadığı böylesi bir medeniyet projemizi, “Suhulet Arabalı Vapuru”nu anlatmak istiyorum.

 

Suhulet (Kolaylık) Gemisi yahut Suhulet Arabalı Vapuru, 1851 yılının Ocak ayında, Sultan Abdülmecit Han’ın desteği ve onayıyla kurulan Şirket-i Hayriye bünyesinde projelendirilmiş ve hizmet vermiştir. Söz konusu gemi, dünyada bir ilk olma özelliği taşır. Geminin sahneye çıkması ve hizmet vermesinde öncülük eden Şirket-i Hayriye de Osmanlı topraklarında kurulan ilk Anonim Şirkettir. İlk olma özelliğini taşıyan şirket, dünya çapında bir ilke imza atmıştır.

 

1851 yılından 1869 yılına kadar gemi filosunu sürekli büyüten Şirket-i Hayriye’nin başına, 1869 yılında Giritli Hüseyin Haki Efendi atanmıştır. Üretken ve idealist bir idareci olan Hüseyin Efendi, Şirketin yatırımlarını artırmaya ve Payitaht’ın ihtiyaçları doğrultusunda atılımlar yapmaya kararlıdır. Çünkü o tarihlerde İstanbul hâlâ dünyanın önde gelen merkezlerinden birisidir. Boğaz’ın iki yakası arasında yolcu taşımacılığı aktif olarak devam etmektedir ama atların, at arabalarının ve büyük yüklerin taşınması için uygun gemi yoktur. İdaresini üstlendiği Şirket-i Hayriye’nin filosuna bu tür ihtiyaçları karşılayacak bir gemi kazandırmayı kafasına koyan Hüseyin Efendi, bir çözüm yolu bulabilmek için arkadaşları Mehmet Usta ile İskender Efendiyi yardıma çağırır. Birlikte, dünyada o güne kadar bir eşi olmayan bir proje hazırlarlar.

 

Tasarlanan gemi, dünyanın ilk Arabalı Vapuru ünvanını elde edecek olan Suhulet Gemisidir. Suhulet Arabalı Vapuru, adını hak edecek şekilde İstanbul’daki ulaşım sıkıntılarını büyük ölçüde kolaylaştırır ve rahatlatır.

 

Planlanan geminin güvertesi atların, at arabalarının ve faytonların rahatça binip inebilmeleri için düz olarak düşünülmüştür. Güvertenin üstüne oturtulan ikinci katta ise yolcuların seyahat edebilmelerini teminen yolcu salonları inşa edilmiştir. Bu şekilde bugün Feribot, Arabalı Vapur dediğimiz deniz araçlarının atası sahneye çıkarılır.

 

O dönemde ABD’de araba taşıyan gemiler vardı ama bugünkü şekliyle hem eşya ve araç, hem de yolcu taşıyan deniz taşıtı tasarımı, Giritli Hüseyin Efendi ve arkadaşlarının çalışmalarıyla gerçekleşmiş bir ilktir. Osmanlı yüksek medeniyetinin dünyaya tanıttığı sayısız ilklerden birisidir.

 

Suhulet Arabalı Vapuru, 1958 yılında emekliye ayrılana kadar, tam 86 yıl hizmet vermiştir. At arabası, fayton, kağnı taşıyarak hizmete başlayan gemi, sonraki yıllarda ülkeye giren motorlu araçları da taşımıştır. 1. Dünya Savaşı sırasında askeri hizmete tahsis edilen gemi, özellikle Çanakkale Savaşları sırasında büyük yararlılıklar göstermiş ve “Gazi” ünvanı almıştır.

 

Şirket-i Hayriye ne mi oldu?

 

Şirket, 1944 yılına kadar varlığını devam ettirir. 1944 Yılında şirketin bütün mal varlığı, yeni kurulan Devlet Denizyolları İşletmesi’ne devredilir. Osmanlı’nın ilk Anonim Şirketi yerini, Cumhuriyetin kamu şirketi modellemesi bir KİT’e bırakır.

 

Suhulet Arabalı Vapuru, üretken ve vizyon sahibi idarecilerin eliyle nasıl atılımlar atılabileceğinin de tarihi bir delilidir. Milletimizin kendi tarih hazinesi hakkında malumat sahibi olmayışı, kendi medeniyet temellerinden kopuk halde olması, zamanımızda gerçekleştirmek mücadelesi verdiğimiz atılım ve yüksek medeniyet hedeflerinin yakalanması çabasının zaman zaman sekteye uğramasına ve istenilen hızı yakalamasına da manidir. Bugün dünyada önde gelen devletlerin idare, uygulama ve insan odaklı yönetim modellerinin pek çoğunu, başta Osmanlı olmak üzere, Türk devlet ve medeniyet birikiminden ilham alarak uygulaması karşısında, her zamankinden daha fazla düşünmek ve köklerimize sarılmak zorunda olduğumuz açıktır.

SGK Dergisi’nde yayınlanan makale (Kasım 2013)

Dursun KUVELOĞLU

Başbakanlık Müşaviri